„Gdy zabraknie liter”

Gdy zabraknie liter | https://unsplash.com/photos/tk7OAxsXNL0

Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad techniki prawodawczej”, popularnie zwane zasadami techniki prawodawczej, reguluje sposób, w jaki mają być konstruowane akty prawne w Polsce. Wymogi dotyczą zarówno kwestii ogólnych (w rodzaju Ustawa nie może powtarzać przepisów zamieszczonych w innych ustawach), jak i tych bardziej szczegółowych (w tytule ustawy rok, z którego ona pochodzi, musi być zapisany cyframi arabskimi ze znakiem „r.”). To właśnie zasady techniki prawodawczej nakazują dzielenie treści aktów prawnych na artykuły, a artykułów na ustępy; w dalszej kolejności mamy punkty, litery i (trudne słowo) tiret.

Dzisiejszą notkę poświęcam ciekawej kwestii dotyczącej rzeczonych liter: co ma zrobić ustawodawca, gdy skończy mu się alfabet?

§ 57 zasad techniki prawodawczej
4. Wyliczenie w obrębie punktów (tzw. litery) oznacza się małymi literami alfabetu łacińskiego, z wyłączeniem liter właściwych tylko językowi polskiemu (ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ż, ź), z nawiasem z prawej strony, z zachowaniem ciągłości alfabetycznej w obrębie punktu, a przy powoływaniu – skrótem „lit.” bez względu na liczbę i przypadek oraz literą alfabetu łacińskiego bez nawiasu. Każdą literę kończy się przecinkiem, a ostatnią średnikiem albo kropką, chyba że wyliczenie kończy się częścią wspólną odnoszącą się do wszystkich liter. W takim przypadku średnik albo kropkę stawia się po części wspólnej.
5. W przypadku, o którym mowa w ust. 4, gdy zabraknie liter, stosuje się oznaczenie najpierw dwuliterowe, a następnie wieloliterowe, dopisując do ostatniej litery alfabetu łacińskiego najpierw pierwszą, a następnie kolejne litery tego alfabetu [a), b)….. z), za), zb) ….. zz), zza), zzb) …..].

Powyższe zasady dotyczą przypadku, gdy zamiarem ustawodawcy/autora umowy od początku było obszerne wyliczenie. Co w sytuacji, gdy trzeba potrzeba dodania nowego artykułu/ustępu/punktu/litery/tiret wynikła później – po wejściu aktu prawnego w życie?

§ 89 zasad techniki prawodawczej
1. Jeżeli do tekstu ustawy dodaje się nowe artykuły, zachowuje się dotychczasową numerację, dodając do numeru nowego artykułu małą literę alfabetu łacińskiego, z wyłączeniem liter właściwych tylko językowi polskiemu, z zachowaniem ciągłości alfabetycznej, co wyraża się zwrotem: „Po art. X dodaje się art. Xa w brzmieniu …..”.
2. Zasadę wyrażoną w ust. 1 stosuje się odpowiednio, gdy w obrębie artykułu dodaje się nowy ustęp, w obrębie ustępu nowy punkt albo w obrębie punktu nową literę, co wyraża się zwrotem: „w art. … po ust. X (pkt X, lit. X) dodaje się ust. Xa (pkt Xa, lit. Xa) w brzmieniu: …..”; jednakże gdy kolejną jednostkę redakcyjną niższego stopnia dodaje się na końcu artykułu, ustępu, punktu albo litery, oznacza się ją odpowiednio kolejną cyfrą arabską lub literą alfabetu łacińskiego, co wyraża się zwrotem: „w art. … w ust. … dodaje się pkt… (lit. …) … w brzmieniu: …..”, przy czym przed oznaczeniem każdej kolejnej jednostki redakcyjnej pisze się przyimek „w”.
3. W przypadku, o którym mowa w ust. 2, w razie wyczerpania się liter, dodawane artykuły lub jednostki redakcyjne niższego stopnia oznacza się najpierw dwuliterowo, a następnie wieloliterowo, dopisując do oznaczenia wynikającego z ust. 2 najpierw pierwszą, a następnie kolejne litery alfabetu łacińskiego (Xa ….. Xz,….. Xza ….. Xzz, Xzza ….. Xzzz).

Reguły są więc jasne: gdy w akcie prawnym potrzebne jest nam przekraczające 26 elementów wyliczenie, stosujemy oznaczenia wieloliterowe. Zachowujemy w ten sposób porządek alfabetyczny i względną przejrzystość tekstu.

Tyle teorii. Obszernych wyliczeń jest w polskim prawie sporo, ale które jest najobszerniejsze? Zaspokoiłem swoją ciekawość w tym zakresie, posługując się systemem informacji prawnej znanego producenta 😉 Oto trzy oznaczenia wieloliterowe, które wykorzystują najwięcej liter.

Miejsce trzecie: ustawa z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych. 1 lutego 2013 r. zmieniono jej treść, m.in. w zakresie przepisów dotyczących łączenia funduszy inwestycyjnych. To właśnie wtedy do art. 208 dodano nowe – aż do art. 208zzh. To aż 60 nowych artykułów!

We need to go deeper

Miejsce drugie: ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej. Jej treść zmieniono 18 czerwca 2009 r., dodając w szczególności regulacje dotyczące działalności reasekuracyjnej, wykonywanej przez zakłady reasekuracji. Po art. 223 dodano kolejne, kończąc na art. 223zzz. Siedemdziesiąt osiem nowych jednostek to sporo, ale wciąż nie rekord.

We need to go deeper

Zwycięzcą w kategorii „najobszerniejsze oznaczenie wieloliterowe” jest ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty. Jej stosunkowo niedawna (31 marca 2015 r.) nowelizacja dotyczyła m.in. oceniania uczniów oraz zasad przeprowadzania egzaminów gimnazjalnego i maturalnego. W ramach tejże zmiany po art. 44 dodano nowe. Ostatni jest oznaczony jako art. 44zzzx. To czteroliterowe oznaczenie literowe odpowiada 102 artykułom.